Thuế ra đời cùng với sự ra đời và tồn tại của nhà nước, vì nhà nước và do nhà nước. Nhà nước ra đời là một tất yếu khách quan, vì vậy thuế là một tất yếu khách quan với chức năng chủ yếu và đầu tiên là nhằm bảo đảm nguồn tài chính phục vụ cho các nhu cầu chi tiêu theo chức năng của nhà nước.
Hình thức nộp thuế đầu tiên là bằng hiện vật, sau đó phát triển thành hình thức nộp tiền. Và cùng với sự phát triển của nhà nước, thuế được hoàn thiện cả về hình thức lẫn quy mộ. Vậy, một sắc thuế bao gồm những yếu tố cấu thành nào, chúng ta hãy tìm hiểu qua bài viết sau đây.
Tên gọi của một sắc thuế
Tên gọi của một sắc thuế thể hiện đối tượng tác động của sắc thuế hoặc mục tiêu của việc áp dụng sắc thuế đó.
Ví dụ, thuế giá trị gia tăng (GTGT) cho ta thấy loại thuế này chỉ đánh vào phần giá trị tăng thêm của hàng hóa, dịch vụ sau mỗi khâu hàng được luân chuyển (mua hàng – sản xuất – bán buôn – bán lẻ); thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN) đánh trên thu nhập của doanh nghiệp; thuế tiêu thụ đặc biệt (TTĐB) đánh vào việc tiêu dùng các hàng hóa, dịch vụ đặc biệt được sản xuất hoặc nhập khẩu mà nhà nước hạn chế tiêu dùng…
Đối tượng nộp thuế
Yếu tố này xác định rõ tổ chức, cá nhân nào có nghĩa vụ phải kê khai và nộp loại thuế này hoặc tổ chức, cá nhân nào không phải kê khai và nộp loại thuế này theo quy định của luật thuế. Đối tượng nộp thuế có thể là tổ chức trong nước, nước ngoài, cá nhân kinh doanh hoặc không kinh doanh.
Cơ sở tính thuế
Yếu tố này xác định rõ thuế được tính trên cái gì. Tùy theo mục đích và tính chất của từng sắc thuế, cơ sở tính thuế có thể là các khoản thu nhập nhận được trong kỳ tính thuế của một tổ chức, cá nhân.
Ví dụ: cơ sở tính thuế TNDN là tổng thu nhập chịu thuế của đơn vị, doanh nghiệp trong kỳ tính thuế.
Cơ sở tính thuế có thể là tổng trị giá hàng hóa, dịch vụ tiêu thụ trong kỳ nếu là thuế đánh vào hàng hóa, dịch vụ.
Ví dụ: cơ sở tính thuế doanh thu là tổng doanh thu nhận được trong kỳ tính thuế; cơ sở tính thuế giá trị gia tăng (GTGT) đối với hàng hóa sản xuất trong nước là giá bán chưa có thuế GTGT…
Mỗi quốc gia có thể có cách gọi cụ thể khác nhau của cơ sở tính thuế. Đối với các luật thuế Việt Nam, cơ sở tính thuế được quy định là “đối tượng chịu thuế“. Một số quốc gia khác thì quy định là “đối tượng tính thuế” hoặc “đối tượng thuế”.
Tuy nhiên, về bản chất thì các cách gọi này đều phản ánh đó là cơ sở tính thuế, tức là trả lời cho câu hỏi thuế tính trên cái gì, dựa vào cái gì để xác định ra số thuế phải nộp với một tỷ lệ thuế hoặc mức thuế nhất định.
Mức thuế
Mức thuế là yếu tố quan trọng nhất của một sắc thuế phản ánh yêu cầu và mức độ động viên của nhà nước trên một cơ sở tính thuế, đồng thời cũng là mối quan tâm hàng đầu của người nộp thuế.
Mức thuế chính là đại lượng thể hiện mức độ điều tiết trên một đơn vị cơ sở thuế. Mức thuế trả lời cho câu hỏi thu bao nhiêu. Tại Việt Nam, hệ thống thuế hiện có các loại mức thuế sau:
- Mức thuế tuyệt đối
Mức thuế tuyệt đối là mức thuế được ấn định bằng một mức tuyệt đối dựa trên đơn vị vật lý của cơ sở thuế.
Ví dụ: Căn cứ theo Khoản 1 Điều 4 Nghị định 139/2016/NĐ-CP, Nghị định 22/2020/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định 139/2016/NĐ-CP quy định về lệ phí môn bài, thuế môn bài được thu theo mức thu 3.000.000 đồng/năm đối với tổ chức hoạt động sản xuất, kinh doanh hàng hóa, dịch vụ có vốn điều lệ hoặc vốn đầu tư trên 10 tỷ đồng;
Mức thu 2.000.000 đồng/năm đối với tổ chức hoạt động sản xuất, kinh doanh hàng hóa, dịch vụ có vốn điều lệ hoặc vốn đầu tư dưới 10 tỷ đồng; thu theo mức 1.000.000 đồng/năm đối với chi nhánh, văn phòng đại diện, địa điểm kinh doanh, đơn vị sự nghiệp, tổ chức kinh tế khác.
- Mức thuế tương đối (thuế suất)
Mức thuế tương đối là mức thuế được tính bằng tỷ lệ % trên đơn vị giá trị của cơ sở thuế. Do được tính bằng tỷ lệ phần trăm trên một đơn vị giá trị của cơ sở thuế nên mức thuế tương đối thường được gọi là thuế suất.
- Mức thuế tỷ lệ
Mức thuế tỷ lệ là mức thuế được xác định bằng một tỷ lệ phần trăm nhất định trên cơ sở tính thuế, không thay đổi theo quy mô của cơ sở tính thuế.
Ví dụ: thuế suất thuế TNDN là 20% trên thu nhập chịu thuế; thuế TTĐB quy định thuế suất đối với dịch vụ kinh doanh vũ trường, masage, Karaoke là 30%…
- Mức thuế lũy tiến
Mức thuế lũy tiến là mức thuế tăng dần theo mức độ tăng của cơ sở thuế. Mức thuế lũy tiến bao gồm mức thuế lũy tiến giản đơn và thuế suất lũy tiến.
Mức thuế lũy tiến giản đơn là mức thuế tuyệt đối tăng dần theo mức độ tăng của cơ sở thuế. Ví dụ, như mức thuế tuyệt đối đối với xe ô tô chở người đã qua sử dụng nhập khẩu có dung tích 2,0 là 1.000 USD/xe.
Thuế suất lũy tiến là thuế suất tăng dần theo sự tăng lên của cơ sở tính thuế (thường là thu nhập chịu thuế hoặc giá trị tài sản chịu thuế). Có hai loại thuế suất lũy tiến: thuế suất lũy tiến từng phần và thuế suất lũy tiến toàn phần.
– Thuế suất lũy tiến từng phần: Theo hình thức này, biểu thuế gồm nhiều bậc, ứng với mỗi bậc của cơ sở thuế là một mức thuế suất tương ứng, theo đó, thuế suất tăng dần theo từng bậc thuế. Thuế được tính từng phần theo bậc thuế và mức thuế suất tương ứng của từng bậc, số thuế phải nộp là tổng số thuế tính cho từng bậc. Ví dụ, biểu thuế lũy tiến từng phần áp dụng đối với thu nhập chịu thuế theo quy định tại Luật Thuế thu nhập cá nhân.
– Thuế suất lũy tiến toàn phần: Theo hình thức này, biểu thuế cũng gồm nhiều bậc, ứng với mỗi bậc là một mức thuế suất và thuế suất cũng tăng dần theo sự tăng của cơ sở tính thuế. Khác với thuế suất lũy tiến từng phần, số thuế phải nộp được tính bằng cách lấy toàn bộ cơ sở tính thuế áp dụng mức thuế suất tương ứng.
- Biểu thuế
Biểu thuế là bảng tổng hợp các thuế suất hoặc mức thuế nhất định trong một sắc thuế. Ví dụ, biểu thuế xuất khẩu nhập khẩu, biểu thuế TNCN; biểu thuế TTĐB.
Ưu đãi thuế
Ưu đãi thuế là yếu tố ngoại lệ được quy định trong một số sắc thuế, theo đó, quy định cụ thể các trường hợp, đối tượng nộp thuế được phép miễn thuế hoặc giảm bớt nghĩa vụ thuế so với thông thường vì một số lý do khách quan bất khả kháng như thiên tai, địch họa hoặc tai nạn bất ngờ, hoặc vì một số lý do nhằm thực hiện chính sách xã hội của Nhà nước.
Có nhiều loại ưu đãi thuế được áp dụng phổ biến trên thế giới, đó là: miễn thuế vô thời hạn miễn thuế có thời hạn, giảm thuế có thời hạn, thuế suất ưu đãi, tín dụng thuế đầu tư…
Trách nhiệm và nghĩa vụ của đối tượng nộp thuế
Trách nhiệm, nghĩa vụ của đối tượng nộp thuế trong quá trình thi hành luật thuế như nghĩa vụ về đăng ký, kê khai, thu nộp thuế; nghĩa vụ về thực hiện chế độ kế toán, hóa đơn, chứng từ; nghĩa vụ về khai báo, cung cấp các thông tin cần thiết cho việc tính và thu thuế.
Việc quy định trách nhiệm, nghĩa vụ của đối tượng nộp thuế nhằm nâng cao ý thức tự giác chấp hành luật thuế đưa việc thực thi luật thuế vào nề nếp, kỷ cương, mặt khác, là cơ sở pháp lý để xử lý các vi phạm về thuế, đảm bảo sự kiểm soát, quản lý của cơ quan thuế đối với quá trình chấp hành luật thuế được chặt chẽ, kịp thời.
Thủ tục kê khai, thu nộp và quyết toán thuế
Hình thức thu nộp, thủ tục thu nộp, kê khai, quyết toán thuế, thời gian thu nộp… nhằm đảm bảo sự minh bạch, rõ ràng của chính sách, tạo cơ sở pháp lý để xử lý các trường hợp vi phạm luật thuế. Các sắc thuế còn quy định rõ trách nhiệm quyền hạn của cơ quan thuế và các cơ quan liên quan trong quá trình thi hành luật thuế các hình thức vi phạm hành chính và các biện pháp xử lý vi phạm hành chính.
Tại Việt Nam, các quy định liên quan đến quản lý thuế nêu trên, như trách nhiệm, nghĩa vụ của đối tượng nộp thuế, kê khai, thu nộp, quyết toán thuế, xử lý vi phạm…được quy định trong Luật quản lý thuế.
